Gia công dược liệu

Gia công dược liệu và điều khiến nhóm này khác mọi nhóm còn lại

Ở thực phẩm, nguyên liệu sai làm sản phẩm dở. Ở dược liệu, nguyên liệu sai làm sản phẩm không còn là sản phẩm ấy nữa — vì thứ Quý khách bán không phải khối lượng bột, mà là hoạt chất chứa trong đó.

Ba hệ quả kéo theo, và cả ba đều đổi cách làm việc so với các nhóm gia công khác:

• Đúng loài quan trọng hơn đẹp mắt. Nhiều dược liệu có loài cận giống hệt nhau khi đã phơi khô, giá chênh nhau nhiều lần và hoạt chất khác hẳn. Không có công đoạn nào phía sau sửa được lỗi này.
• Nhiệt là kẻ thù âm thầm. Phần lớn hoạt chất nhạy nhiệt suy giảm dần mà không đổi màu, không đổi mùi. Lô sấy quá tay vẫn nhìn như lô đạt.
• Ranh giới pháp lý sát ngay bên cạnh. Cùng một loại bột, mô tả một đằng là thực phẩm, mô tả một nẻo là thuốc — và hai bên có hai chế độ quản lý hoàn toàn khác nhau.

Phần dưới đi lần lượt qua sáu dạng thành phẩm, rồi tới nguyên liệu, hồ sơ, chi phí và cách chọn nơi gia công.

Sáu dạng thành phẩm và chỗ khác nhau giữa chúng

Một điểm kỹ thuật hay bị bỏ qua ở hai dạng cuối: khối bột phải đạt độ chảy nhất định thì máy mới nạp hoặc dập được đều. Bột dược liệu thuần thường không đủ chảy, nên phải xử lý thêm trước khi vào máy. Nếu Quý khách yêu cầu "một trăm phần trăm bột dược liệu, không thêm gì", câu trả lời trung thực là dạng viên sẽ không chạy ổn định — và đây là chỗ nên bàn từ đầu thay vì phát hiện sau vài vòng mẫu hỏng.

Nguyên liệu dược liệu: chỗ dễ mất tiền nhất

Chi phí kiểm nguyên liệu đầu vào ở nhóm này đáng đồng tiền hơn mọi nhóm khác. Bốn thứ cần xác định trước khi lô nguyên liệu được nhập kho:

• Đúng loài. Xác định bằng cảm quan của người có nghề, và với lô lớn hoặc dược liệu đắt tiền thì nên xác định bằng phương pháp phân tích. Đây là kiểm tra rẻ nhất so với thiệt hại mà nó ngăn được.
• Bộ phận dùng đúng. Rễ, thân, lá, hoa của cùng một cây có hàm lượng hoạt chất khác nhau rất xa. Lô lẫn bộ phận là lô không đạt, dù nhìn vẫn đẹp.
• Độ ẩm khi nhập. Dược liệu ẩm là dược liệu đang trả tiền cho nước và đang trên đường mốc.
• Tạp chất và dư lượng. Đất cát, mảnh vụn, và với dược liệu trồng thì dư lượng thuốc bảo vệ thực vật — nhóm chỉ tiêu bắt buộc nếu sản phẩm bán cho người dùng cuối.

Nếu Quý khách tự lo nguyên liệu, hãy yêu cầu nhà máy kiểm và báo kết quả trước khi đưa vào dây chuyền, thành một bước có văn bản. Bài sơ chế dược liệu trước khi vào dây chuyền mô tả các bước xử lý sau khi lô đã được nhận.

Khâu sấy đứng trước tất cả

Với dược liệu, sấy không phải một công đoạn làm khô. Nó là công đoạn quyết định phần hoạt chất còn lại trong thành phẩm — và là công đoạn mà lỗi không nhìn thấy được bằng mắt.

Nguyên tắc chung: nhiệt càng cao, thời gian càng dài thì hoạt chất nhạy nhiệt mất càng nhiều. Nhưng hạ nhiệt xuống thì chu kỳ dài ra và chi phí lên. Điểm cân bằng phụ thuộc chính hoạt chất đang muốn giữ, nên câu hỏi đúng khi trao đổi với nhà máy là: "Hoạt chất chính của dược liệu này là nhóm nào, và nhà máy đặt chế độ sấy theo nhóm đó ra sao?" — chứ không phải "sấy ở bao nhiêu độ".

Với nhóm chứa tinh dầu, còn thêm một ràng buộc: tinh dầu bay hơi ngay ở nhiệt độ tương đối thấp, nên chế độ sấy phải nhắm vào việc giữ tinh dầu chứ không nhắm vào tốc độ làm khô. Đây là lý do nhiều loại dược liệu thơm chỉ nên phơi trong bóng râm hoặc sấy lạnh, không sấy nhiệt.

Với hoạt chất nhạy nhiệt cao và sản phẩm định vị cao cấp, sấy thăng hoa là hướng giữ được nhiều nhất — đổi lại chi phí và thời gian chu kỳ cao hơn hẳn. Xem thêm hệ thống máy sấy tại nhà máy.

Chiết xuất và cao dược liệu: dung môi quyết định thứ thu được

Không có một loại cao "tốt nhất". Có loại cao phù hợp với nhóm hoạt chất mà Quý khách muốn lấy ra.

Dung môi nước lấy được nhóm chất phân cực — đường, một số glycoside, chất nhầy. Dung môi cồn ở các nồng độ khác nhau lấy được nhóm ít phân cực hơn. Vì vậy cùng một dược liệu, chiết bằng nước và chiết bằng cồn cho ra hai loại cao có thành phần khác nhau, và cả hai đều là cao thật.

Hai điều cần chốt trước khi chạy: tỷ lệ cô đặc (bao nhiêu kilôgam dược liệu khô cho ra một kilôgam cao) và chỉ tiêu nào dùng để nghiệm thu. Không chốt tỷ lệ thì không so được hai báo giá; không chốt chỉ tiêu nghiệm thu thì không có cách nào nói lô này đạt hay không đạt ngoài cảm giác.

Về nhiệt độ cô: cô ở áp suất giảm cho phép hạ nhiệt độ sôi, nhờ đó giữ được nhiều hoạt chất hơn so với cô ở áp suất thường. Đây là điểm nên hỏi cụ thể khi so sánh các nơi gia công cao.

Quy trình gia công dược liệu từ lô nguyên liệu tới thành phẩm

• Nhận và kiểm nguyên liệu. Đúng loài, đúng bộ phận dùng, độ ẩm, tạp chất. Chốt chặn quan trọng nhất của cả quy trình.
• Sơ chế. Loại tạp, rửa, phân loại, cắt theo dung sai đã chỉ định.
• Sấy. Theo chế độ đặt riêng cho nhóm hoạt chất cần giữ.
• Nghiền và rây. Kiểm soát nhiệt khi nghiền; phân loại cỡ hạt theo tiêu chuẩn đã chốt.
• Chiết, cô đặc — nếu sản phẩm là cao hoặc dịch chiết.
• Phối trộn và định lượng. Với trà túi lọc, bột pha, hoặc khối bột chuẩn bị cho dạng viên.
• Đóng gói. Bao bì chặn ẩm và chặn sáng — dược liệu nhạy sáng nhiều hơn phần lớn thực phẩm.
• Kiểm nghiệm và hồ sơ lô. Lưu mẫu đối chứng, chỉ tiêu theo tiêu chuẩn cơ sở đã công bố.

Chi tiết cách một đơn hàng chạy qua các bước này nằm ở bài quy trình từ yêu cầu đến lô đầu tiên.

Chi phí gia công dược liệu gồm những khoản nào

• Nguyên liệu. Khoản biến động mạnh nhất, và ở nhóm dược liệu quý thì chiếm tỷ trọng áp đảo.
• Hao hụt. Loại tạp, mất nước khi sấy, bám thiết bị khi nghiền. Với cao thì tỷ lệ cô đặc chính là con số hao hụt được viết theo cách khác.
• Năng lượng. Sấy và cô đặc là hai công đoạn tốn năng lượng nhất, tỷ lệ thuận với thời gian chu kỳ.
• Kiểm nghiệm. Nhóm này có bộ chỉ tiêu nặng hơn thực phẩm thông thường — thêm dư lượng và thường thêm định lượng hoạt chất.
• Bao bì. Cần chặn cả ẩm lẫn sáng, nên thường đắt hơn bao bì cùng cỡ của nhóm thực phẩm khô.
• Khoản một lần. Khuôn, trục in, thiết kế, hồ sơ.

Điểm khác biệt lớn nhất khi so báo giá ở nhóm này: hai lô cùng khối lượng chưa chắc cùng giá trị, vì hàm lượng hoạt chất có thể khác nhau. Nếu sản phẩm của Quý khách bán dựa trên hoạt chất, hãy đưa định lượng hoạt chất vào tiêu chuẩn nghiệm thu, không chỉ đưa khối lượng và cảm quan.

Hồ sơ để sản phẩm dược liệu bán được hợp pháp

Có hai đường đi, và chúng khác nhau rất xa về thời gian lẫn chi phí.

Bán làm nguyên liệu cho nhà máy khác. Hồ sơ gọn: hợp đồng, phiếu kiểm nghiệm lô, chứng từ nguồn gốc, hoá đơn. Trách nhiệm công bố thuộc về đơn vị đưa sản phẩm cuối ra thị trường.

Bán trực tiếp cho người dùng cuối. Sản phẩm phải có hồ sơ công bố, và chủ thể công bố là Quý khách. Với sản phẩm thông thường thì tự công bố theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP. Nhưng nếu sản phẩm được định vị là thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, nó thuộc diện đăng ký bản công bố chứ không được tự công bố, và cơ sở sản xuất phải đạt GMP thực phẩm bảo vệ sức khoẻ — một hệ chứng nhận riêng, khác với GMP theo TCVN 5603:2023 của ngành thực phẩm.

Hai ranh giới cần nhớ khi viết nhãn và viết nội dung bán hàng. Thứ nhất: sản phẩm từ dược liệu dùng làm thực phẩm không phải là thuốc — không được ghi nhãn hay quảng cáo như thuốc chữa bệnh. Thứ hai: công dụng quảng cáo không được vượt quá nội dung đã công bố, kể cả khi sản phẩm thật sự làm được điều đó.

Đây là chỗ nhiều thương hiệu mới vấp, thường không vì cố tình mà vì chép lại cách viết của sản phẩm khác đang bán trên thị trường. Xem thêm chứng nhận nhà máy và hồ sơ công bố và trang miễn trừ trách nhiệm.

Phạm vi chứng nhận áp dụng cho nhóm dược liệu

Nhà máy của Công ty Cổ phần HCN Pharma được Viện Nghiên cứu Phát triển Tiêu chuẩn Chất lượng chứng nhận ISO 9001:2015, ISO 22000:2018, HACCP theo CODEX và GMP theo TCVN 5603:2023.

Dòng phạm vi ghi rõ sản phẩm từ thảo dược ở các dạng tươi, sấy khô, bột, trà túi lọc và trà hoà tan, cùng nông sản sấy và bột gia vị. Nhóm dược liệu vì thế nằm trong phạm vi ở phần lớn dạng thành phẩm — đây là nhóm mà chúng tôi viện dẫn được đầy đủ cả bốn chứng nhận. Với dạng bào chế nằm ngoài phạm vi, chúng tôi nói rõ ngay ở khâu báo giá thay vì để Quý khách tự phát hiện.

Cách tự kiểm dòng phạm vi trên bất kỳ tờ chứng nhận nào nằm ở bài đọc một tờ chứng nhận ISO.

Năm sai lầm gặp nhiều nhất ở dự án gia công dược liệu

Mua nguyên liệu theo giá, không theo hàm lượng. Lô rẻ hơn hai mươi phần trăm mà hoạt chất thấp hơn một nửa là lô đắt hơn.

Coi sấy là khâu phụ. Đây là khâu quyết định phần lớn giá trị còn lại của lô, và lỗi ở đây không nhìn thấy được.

Yêu cầu "một trăm phần trăm nguyên chất" ở dạng viên. Về mặt kỹ thuật, khối bột thuần thường không đủ chảy để nạp hoặc dập đều. Nên bàn từ đầu.

Viết công dụng trước, làm hồ sơ sau. Câu chữ trên nhãn phải nằm trong phạm vi đã công bố. Làm ngược thứ tự này là nguyên nhân phải in lại toàn bộ bao bì.

Không lưu mẫu đối chứng. Khi lô sau bị phản ánh khác lô trước, không có gì để so ngoài trí nhớ.

Chọn đơn vị gia công dược liệu: bốn câu nên hỏi

• "Nhà máy kiểm đúng loài bằng cách nào?" Câu trả lời cụ thể ở đây phân biệt nơi làm dược liệu với nơi chỉ làm nông sản khô.
• "Chế độ sấy đặt theo nhóm hoạt chất nào của dược liệu này?" Trả lời được nghĩa là họ hiểu mình đang giữ cái gì.
• "Nghiệm thu lô bằng chỉ tiêu nào, có định lượng hoạt chất không?" Nếu chỉ nghiệm thu bằng cảm quan và khối lượng, Quý khách đang mua bột chứ không mua hoạt chất.
• "Dòng phạm vi trên chứng nhận có phủ dạng thành phẩm của tôi không?" Hỏi trước, đừng hỏi sau khi đã ký.

Danh sách đầy đủ để cầm đi thẩm định nằm ở bài đánh giá nhà máy trước khi ký.

Câu hỏi thường gặp về gia công dược liệu

Gia công dược liệu khác gia công nông sản ở điểm nào?

Ở thứ được mua bán. Nông sản bán khối lượng và cảm quan; dược liệu bán hoạt chất. Vì vậy nhóm dược liệu đòi thêm ba thứ: xác định đúng loài và đúng bộ phận dùng, chế độ sấy đặt theo nhóm hoạt chất cần giữ, và nghiệm thu có định lượng chứ không chỉ cảm quan.

Tôi tự mang dược liệu tới, nhà máy có nhận không?

Có. Điều cần thoả thuận trước là nhà máy kiểm nguyên liệu và báo kết quả trước khi đưa vào dây chuyền, thành một bước có văn bản. Nguyên liệu không đạt mà vẫn chạy thì chi phí phát sinh và trách nhiệm sẽ rất khó phân định về sau.

Làm sao biết cao dược liệu của hai nơi có so được với nhau không?

Bằng tỷ lệ cô đặc và bằng chỉ tiêu nghiệm thu. Hỏi rõ bao nhiêu kilôgam dược liệu khô cho ra một kilôgam cao, và lô được nghiệm thu bằng chỉ tiêu nào. Thiếu hai thông tin đó thì hai báo giá cao không so sánh được, dù cùng đơn vị tính.

Sản phẩm của tôi là thực phẩm bảo vệ sức khoẻ thì cần gì thêm?

Nhóm này phải đăng ký bản công bố chứ không được tự công bố, và cơ sở sản xuất phải đạt GMP thực phẩm bảo vệ sức khoẻ — một hệ chứng nhận riêng, khác với GMP theo TCVN 5603:2023. Hãy xác định định vị sản phẩm ngay từ đầu, vì nó đổi cả nhà máy lẫn thời gian ra mắt.

Bột dược liệu có làm được dạng viên nang không thêm tá dược không?

Thường là không ổn định. Khối bột phải đạt độ chảy nhất định thì máy mới nạp hoặc dập đều; bột dược liệu thuần thường không đủ chảy. Đây là ràng buộc kỹ thuật, nên bàn ở vòng trao đổi đầu tiên thay vì sau vài vòng mẫu.

Nhà máy nhận đơn dược liệu từ tỉnh khác chứ?

Có, chúng tôi nhận đơn từ mọi tỉnh thành. Với dược liệu, phần cần bàn trước là nguồn nguyên liệu và cách bảo quản trên đường về xưởng — gọi 0915158444 hoặc gửi qua trang liên hệ, kèm tên dược liệu và dạng thành phẩm Quý khách muốn làm.